Chemo brain nedir?

Kanser tedavisi sırasında veya sonrasında bazı kişiler unutkanlık, dikkatini toplamakta güçlük, kelime bulmada zorlanma ya da düşüncelerinin eskisine göre daha yavaş ilerlediğini hissedebilir. Hastalar bu durumu sıklıkla “beyin sisi” veya “chemo brain” olarak tarif eder.

Chemo brain adı kemoterapiyi çağrıştırsa da bilişsel değişikliklerin tek nedeni kemoterapi değildir. Kanserin kendisi, farklı kanser tedavileri, yorgunluk, uyku sorunları, ağrı, beslenme sorunları, stres, anksiyete ve depresyon gibi birçok etken düşünme ve hafıza üzerinde rol oynayabilir.

Hangi belirtiler görülebilir?

Her hastada aynı belirtiler görülmez. En sık dile getirilen sorunlar şunlardır:

• Yakın zamanda konuşulan veya yapılan bir şeyi unutmak
• İsimleri ya da kelimeleri hatırlamakta zorlanmak
• Bir işe uzun süre odaklanamamak
• Aynı anda birden fazla işi yapmakta zorlanmak
• Okunan bir metni takip etmekte güçlük çekmek
• Planlama ve organizasyonun eskisine göre daha fazla çaba gerektirmesi
• Düşüncelerin veya bilgi işleme hızının yavaşladığını hissetmek

Bu değişiklikler bazı kişilerde hafifken bazı kişilerde iş, sosyal yaşam ve günlük sorumlulukları etkileyebilir.

Neden olur?

Tek bir neden göstermek çoğu zaman mümkün değildir. Kemoterapi ve bazı diğer kanser tedavileri bilişsel değişikliklerle ilişkili olabilir. Bunun yanında kansızlık, enfeksiyon, ağrı, yoğun yorgunluk, uyku bozuklukları, hormonal değişiklikler, beslenme sorunları, kullanılan bazı ilaçlar ve duygusal stres de benzer yakınmalara katkıda bulunabilir.

Bu nedenle yeni başlayan unutkanlık veya dikkat sorunlarının otomatik olarak chemo brain kabul edilmesi doğru değildir. Özellikle günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen yakınmaların tedavi ekibi tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Ne kadar sürer?

Süre kişiden kişiye değişir. Bazı hastalarda bilişsel yakınmalar tedavi sırasında başlayabilir ve zaman içinde azalabilir. Bazı kişilerde ise tedavi sonrasında daha uzun süre devam edebilir. Belirtilerin ne kadar süreceğini tek bir süreyle ifade etmek mümkün değildir.

Günlük yaşamda neler yardımcı olabilir?

Hafif bilişsel yakınmalarda bazı pratik düzenlemeler günlük yaşamı kolaylaştırabilir:

• Randevu ve yapılacak işleri telefon, takvim veya ajandaya kaydetmek
• Önemli eşyaları mümkün olduğunca aynı yerde tutmak
• Aynı anda birçok işle uğraşmak yerine tek işe odaklanmak
• Zihinsel olarak daha iyi hissedilen saatlerde dikkat gerektiren işleri yapmak
• Düzenli uyku alışkanlığı oluşturmaya çalışmak
• Tedavi ekibinin uygun gördüğü ölçüde fiziksel olarak aktif kalmak
• Yakınmaları ve ne zaman ortaya çıktıklarını not ederek doktor görüşmesine götürmek

Gerektiğinde bilişsel rehabilitasyon, nöropsikolojik değerlendirme veya başka destek yaklaşımları da düşünülebilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğuna kişinin klinik durumuna göre sağlık ekibi karar vermelidir.

Ne zaman doktorla konuşmalısınız?

Unutkanlık, dikkat veya düşünme sorunları günlük yaşamınızı etkiliyorsa bunu onkoloji ekibinizle paylaşın. Belirtiler yeni başladıysa, giderek artıyorsa veya ilaçlarınızı kullanma, araç kullanma, para yönetme ya da günlük işlerinizi güvenli biçimde sürdürme konusunda sorun yaratıyorsa değerlendirme özellikle önemlidir.

Sağlık ekibi kullanılan ilaçları, uyku ve yorgunluk durumunu, ağrıyı, beslenmeyi, duygusal durumu ve bilişsel sorunlara katkıda bulunabilecek diğer nedenleri birlikte değerlendirebilir.

Sık sorulan sorular

Chemo brain kalıcı mıdır?

Her hastada aynı seyir görülmez. Bazı kişilerde belirtiler kısa sürede azalırken bazı kişilerde daha uzun devam edebilir. Süre ve şiddet kişisel özelliklere, kanser ve tedavi türüne ve eşlik eden diğer faktörlere göre değişebilir.

Chemo brain sadece kemoterapi alanlarda mı görülür?

Hayır. Terimin adı böyle olsa da kanserle ilişkili bilişsel değişiklikler kemoterapi dışında başka tedaviler ve kanserle ilişkili çeşitli durumlarla da bağlantılı olabilir.

Unutkanlık başladıysa tedaviyi bırakmalı mıyım?

Hayır. Kanser tedavinizi kendi kararınızla değiştirmeyin veya bırakmayın. Yaşadığınız bilişsel değişiklikleri tedavi ekibinizle paylaşın; olası nedenlerin ve yapılabileceklerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Sonuç

Kanser tedavisi sırasında veya sonrasında yaşanan unutkanlık ve dikkat sorunları gerçek ve günlük yaşamı etkileyebilen yakınmalardır. Ancak her unutkanlığın nedeni aynı değildir. Belirtileri fark etmek, günlük yaşamı kolaylaştıracak yöntemlerden yararlanmak ve devam eden ya da belirgin yakınmaları sağlık ekibiyle paylaşmak en doğru yaklaşımdır.

Not: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır ve kişisel tıbbi değerlendirme veya tedavi önerisinin yerine geçmez.

Kaynaklar

• National Cancer Institute (NCI) – Memory or Concentration Problems and Cancer Treatment
• National Cancer Institute (NCI) – Cognitive Impairment in Adults with Cancer (PDQ®)